(Η Βουλγαρική Εξαρχία).
Στις 12 Μαρτίου 1870 συστήθηκε στην Κωνσταντινούπολη η Βουλγαρική Εξαρχία, ως αυτόνομη Ορθόδοξη Εκκλησία. Η ίδρυσή της έγινε με σουλτανικό φιρμάνι (!) κατά παράβαση των χριστιανικών διατάξεων και χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του Οικουμενικού Πατριαρχείου (η άρση της και η επάνοδος στην ορθόδοξη κανονικότητα έγινε 75 χρόνια μετά, το 1945). Το φιρμάνι αυτό αναγνώριζε ουσιαστικά την κατάσταση που είχε διαμορφωθεί στην περιοχή της μετέπειτα Βουλγαρίας, μετά τη βαθμιαία αφύπνιση του βουλγαρικού εθνικισμού, που είχε αρχίσει να εμφανίζεται περί το 1840 και την εκδίωξη αργότερα των Ελλήνων κληρικών από την περιοχή μετά την επάνδρωσή της με Βούλγαρους ιεράρχες. Η δημιουργία της εξαρχίας αυτής αποτέλεσε αφενός μεν το «δούρειο ίππο» του ρωσικού πανσλαβισμού (που αναδύεται σταδιακά εκείνη την εποχή), αφετέρου δε τη μείωση της ισχύος του Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη. Η Εξαρχία θεωρήθηκε το κύριο εργαλείο της γένεσης του Μακεδονικού ζητήματος και βέβαια το μέσο τόσο της βουλγαρικής ανεξαρτησίας όσο και της εκδήλωσης του άκρατου φυλετικού μίσους κατά των Σέρβων, Ρουμάνων και ιδιαίτερα των Ελλήνων, που διατηρήθηκε μέχρι και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι χριστιανοί της Μακεδονίας χωρίστηκαν σε ‘’πατριαρχικούς’’ και ‘’εξαρχικούς’’ και οι όροι αυτοί σήμαιναν αντίστοιχα τους Έλληνες και τους Βούλγαρους. Η ειρηνική στην αρχή αντιπαράθεση των δύο πλευρών μεταβλήθηκε σύντομα σε σκληρή σύγκρουση. Έτσι οι Έλληνες είχαν να αντιμετωπίσουν, εκτός από την σκληρότητα των Τούρκων κατακτητών, και την εχθρότητα των Βουλγάρων.

Λειβαδίτης Κωνσταντίνος